Ömrü sadece 20 gün olan ters laleler, Şırnak’ın Beytüşşebap ilçesinde havaların ısınmasıyla birlikte doğaya eşsiz bir güzellik kattı. Nadir görülen bu özel çiçeklerin korunması için, koparan veya zarar verenlere tam 700 bin lira ceza uygulanıyor.
İlçede açan rengarenk ters laleler, kısa süreli yaşamları boyunca görsel bir şölen sunarak adeta doğanın sanat eserini sergiledi. Kırmızı ters lalelerin arasında beliren sarı renkli çeşitler ise izleyenleri hayran bıraktı.
Bu nadir bitki türü, Türkiye’nin özellikle Hakkari, Van ve Şırnak bölgelerinde yetişiyor. Bölge halkı tarafından büyük özenle korunan ters laleler, çiçeklenme dönemi sonunda yavaş yavaş solmaya başladı.
Kısa ömrüne rağmen büyüleyici güzelliğiyle dikkat çeken ters laleler, hem doğaseverlerin hem de fotoğraf tutkunlarının ilgisini çekmeye devam ediyor.
Benim gündemimse bugün hakkında daha yeni bilgi edindiğim endemik bir bitki "Ters Lale"... Okuduğum bir kitapta yalnızca Erzurum Karayazı'da yetişir dense de, google amcanın dediğine göre Kahramanmaraş, Kayseri, Malatya, Gaziantep, Elazığ, Tunceli, Muş, Adıyaman, Van, Şırnak, Bingöl, Bitlis, Hakkari ve Siirt'te de yetişiyormuş. Ayrıca boyu 75 cm civarlarında ve her dalında 6 lalenin ters büyüdüğü nadide bu çiçek, Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kurulu'nca koruma altına alınmış.
Geçmişte Hakkari Bölgesi'nde yaşayan Asuri'lerin her sabah göbeğinden su yaydığı için 'Ağlayan lale' adını verdiği rivayet edilmiş. Hristiyanca rivayetlere göre, Hz.İsa’nın çarmıha gerilişine şahit olan Hz. Meryem’in gözyaşlarının düştüğü yerde Ters Lale yetişmeye başlamış. Müslümanlara göre, Hz. Hasan ve Hüseyin’in Kerbela’da katledilişlerinden dolayı ve başka bir rivayete göre de Ferhat’la Şirin'in birbirine kavuşamaması nedeniyle Ters Lale’nin boynu bükük duruyormuş... Ters lale, hep hüznün sembolü olarak anılmış.
16ıncı yüzyılda Kanuni Sultan Süleyman Hollanda kralına bizim lalelerden hediye etmiş, sonrası malumunuz..Hollandalılar o kadar beğenmiş ki, bizden çok sahiplenmiş bu güzelliği. Sonra da dünyaya lale ihraç eden bir ülke haline gelmiş... Bizim tekrar lale ihracatına başlamamız ise yılları almış. Bugün ancak değerini bilmişiz... Ters lale ile ilgili olarak da Hollanda'lı bir turist çiftin, ters laleyi çok beğenmeleri üzerine 57 tane lale soğanını yurt dışına çıkarmak üzereyken gümrüklerde yakalandıklarını "Gümrüğe Terk Konular"dan okuyunca benim de aklıma 16ıncı yüzyıldaki halimiz geldi ... Aynen yazar gibi çok şükür bu sefer durdurmuşuz dedim.
Ters lale denince akla bir de hep Selimiye Camii gelir. Mimar Sinan'ın başyapıtı olarak tanımladığı Selimiye, başka bir çok özelliği ile harikalar sunuyorken, ters lalesi ile daha bi çok anılır olmuş. En bilinen rivayet, Selimiye'nin üzerine yapılacağı arsanın sahibi tarafından satılmak istenmediği, bu sebeple de arsanını satmak istemeyen huysuz kadını sembolen Mimar Sinan'ın müezzin mahfilinin oraya bir ters lale kondurduğu... Ancak bugün okuduğum ve bana daha olası gelen rivayet ise şöyle:
"Allahü Teala'nın doksan dokuz ismine işaret olsun diye çiniler üzerine doksan dokuz çeşit lale motifi işlenmesine emreden Mimar Sinan, motiflerin yanlışlıkla doksan sekizde kaldığını işitince "Öyle kalsın, kalsın ki acizliğimiz, kulluğumuz ortaya çıksın. Acizliğimize işaret olarak da doksan dokuzuncu lale motifi müezzin mahfili direğine kazınsın ama ters olarak" demiştir.
En Çok Merak Edilen Motiftir. Müezzinler Mahfeli'nin kuzeydoğu yönünde; köşedeki mermer ayağında, bir küçük terslale motifi bulunur.
Yaygın söylentiye göre bu lale, Cami arsasının sahibi olan ve burada lale yetiştiren kişinin, arsaya Cami yapımı için çıkardığı güçlük ve ters tutumunu sembolize etmektedir.
Bazılarına göre caminin yapımında çalışan kör bir ustanın ürünü olan bu lale için, halk arasında, başka inançlar da vardır.
Örneğin, Allah ve lale kelimelerinde aynı harfler bulunması sebebiyle bu çiçeğe Mistik bir anlam kazandırılmış ve kutsal sayılmıştır.
Ayrıca eski harflerle yazılmış lale kelimesi tersten okunduğunda Osmanlılar'ın Kutsal alameti olan hilal okunur.
Bir başka yaklaşım da Mimar Sinan'ın o günlerde hastalanan ve ölen Torunu Fatma ile ilgilidir.
Buna göre zaten kalın boğumuyla yeteri kadar bozulmuş lale motifi Sinan'ın torunuyla ilgilendiği ve moralinin bozuk olduğu günlerde bir kalfa tarafından kondurulmuştur.
Selimiye'deki ters lale motifi, ziyaretçilerce, günümüzde de en çok merak edilen cami öğelerinden biridir ve farklı söylentileri olma özelliğini sürdürmektedir.
Terslale Dahil Selimiye Çinilerinde 101 Ayrı Lale Motifi Kullanılmıştır.
Selimiye Camisi'nde sıvaüstü ve ahşap boyama kalem işlerinde değişik Lale motifleri kullanılmıştır.
Müezzinler Mahfeli'ndeki terslale dahil, Selimiye Çinilerinde değişik boy, renk ve biçimde 101 ayrı türde lale motifi kullanıldığı tesbit edilmiştir.
1-Bölgemiz florasındaki genetik çeşitlilik tespit edilmeli,
2-Kaçak sökümler engellenerek doğada biyolojik çeşitlilik korunmalı.
3-Doğal Çiçek Soğanları Yönetmeliği çerçevesinde üretimi yasal bir çerçeveye oturtulmalı,
4-Yerli üreticilere üretim izni verilerek yöre halkına yeni iş imkânları sunulmalı,
5-Doğa tahribatının engellenmesi ve biyolojik çeşitliliğin korunması amacıyla üretimi doku kültürü ile yapılmalı,
6-Üretimde kalite ve kantite sağlanmalı,
7-Programlı üretim yapılmalı,
8-Pazar ağı kurulmalı
Ters Lale Üretimi
Ters laleler genellikle sarı ve turuncu renklidir. Imperialis cinsleri 1 metrenin üzerine çıkabilirler ve senede sadece mart-nisan ayları arasında bir kere açarlar.
Üretimi daha çok tohumla yapılır.Soğanlı bitki oldukları için soğanın belli bir olgunluğa ulaşmasıyla bitkide çiçeklenme görülür.
Ters laleler günümüzde tıp alanında ve bahçe dekorasyonlarında kullanılmaktadır.Son yıllarda ticari önemi artmıştır.
Ters Lale’nin Bitki Özelikleri
Soğan: 7-8 cm çağında basık; yaprakları kiremit dizilişli.
Gövde boyu: 50-100 cm.
Yapraklar: 4-8 adet; parlak yeşil; gövdenin üst yarısında dairesel dizilişli; mızrak şeklinde.
Çiçekler: 5-12 adet çan şeklinde
Tepaller: 4-4.5 cm; kırmızı veya turuncu, bazen sarı, bal özü salgılayan bezler tepallerin tabanında, beyaz yuvarlak şekilli.
Kapsül: 1.5-2 cm; kanatlı.
Çiçek açma dönemi: Mart-Mayıs ayları arası