TMMOB'dan üniversite eğitiminin kısaltılmasına yönelik yapılan açıklamada

TMMOB, üniversitelerde eğitim süresinin üç yıla indirilmesine yönelik sürdürülen çalışmalar hakkında bir açıklama yayımlayarak, eğitimdeki sorunların süreden ziyade nitelikle bağlantılı olduğunu vurguladı. Yükseköğretim Kurulu Başkanı Erol Özvar ve Milli Eğitim Bakanı Yusuf Tekin'in bu konuda çalışmalar yürütüldüğünü duyurmasının ardından başlayan tartışmalar, kamuoyunda geniş yankı uyandırdı.

TMMOB’nin açıklamasında, mühendislik, mimarlık ve şehir plancılığı alanlarına ilişkin görüşler paylaşılarak, üniversite özerkliği, eğitimdeki yapısal sorunlar ile kamusal sorumluluk ve mesleki yeterliliğin önemi ele alındı. Açıklamada, dört yıllık lisans eğitimlerinin üç yıla indirgenmesi fikrinin eğitimin niteliğini zedeleyeceği ve bu tür köklü değişimlerin ancak akademik topluluğun katılımıyla şekillenmesi gerektiği ifade edildi.

Anayasa’nın 130. maddesine atıfta bulunulan açıklamada, üniversitelerin özerk kamu kurumları olduğu ve akademik kararların üniversite senatolarının yetki alanına girdiği hatırlatılarak şu kaydedildi: Merkezi düzeyde planlanan ve dört yıllık lisans programlarını üç yıla indirgemeyi hedefleyen akademik model önerisi, üniversitelerin bilimsel özerkliğine zarar verecektir. Eğitim süresi gibi temel düzenlemeler üniversitelerin bilimsel değerlendirme süreçlerine bırakılmalıdır.

Mühendislik, mimarlık ve şehir plancılığı eğitimi özelinde yapılan değerlendirmelerde ise bu programların güçlü bir temel bilim altyapısına, sürekli birbiriyle bağlantılı derslere, laboratuvar ve saha çalışmalarına dayandığı vurgulandı. Öğrencilerin ilk yıllarda matematik ve fen bilimleri ağırlıklı dersler aldıkları belirtilerek, bu yoğun içerik nedeniyle bu tür programların üç yılda tamamlanmasının mümkün olmadığı belirtildi. Mimarlık ve denizcilik gibi bazı programlar için beş yıllık lisans eğitimi taleplerinin de hâlihazırda gündemde olduğu hatırlatıldı.

Ayrıca, Avrupa Yükseköğretim Alanı (EHEA) standartlarına göre dört yıllık lisans programlarının toplam 240 AKTS’ye denk geldiği ifade edilerek, bu kredilerin üç yıllık bir modele dönüştürülmesi durumunda, öğrenmenin derinliği ve bilimsel temellerin korunmasının imkansız olacağı savunuldu. Eğitim süresinin yoğunlaştırılması durumunda öğrenme çıktılarını korumanın zorlaşacağı, öğrencilerin bilgiyi sindirmekte zorlanacağı ve dolayısıyla eğitim kalitesinin olumsuz etkileneceği uyarısında bulunuldu.

**Uluslararası Akademik Standartlar ve Mesleki Yeterlilik Çerçeveleri**

Mühendislik, mimarlık ve şehir plancılığı alanlarındaki lisans programları, yalnızca ulusal mevzuatla değil, Türkiye’nin parçası olduğu uluslararası yükseköğretim ve kalite güvencesi çerçeveleriyle de uyumluluk göstermektedir. Bu programlar, Avrupa Yükseköğretim Alanı (EHEA) ve Bologna Süreci kapsamında belirlenmiş olan öğrenme çıktıları, kredi yükü, yeterlilik seviyesi ve akademik derinlik gibi esaslara dayanmaktadır.

Lisans eğitimi, teorik bilgi ile pratik becerileri bir araya getirerek öğrencinin analitik düşünme yeteneği geliştirmesini ve bağımsız karar alabilme kabiliyeti kazanmasını hedefleyen kapsamlı bir akademik süreçtir. Bu bağlamda, program süresi sadece zamansal bir ölçüt değil, aynı zamanda öğrenme sürecinin kalitesini şekillendiren yapısal bir unsurdur.

Eğitimin yoğunlaştırılmış bir modelle üç yıla indirilebilmesi, iş yükü dengesi, kredi sistemi ve öğrenme çıktılarının benimsenmesi açısından çeşitli sorunlara yol açabilir. Bu tür bir sıkıştırma, özellikle uygulamalı ve teknik alanlarda bilgi derinliğini azaltabilir ve mesleki yeterlilikler üzerinde olumsuz etkiler yaratabilir. 

Mühendislik, mimarlık ve şehir plancılığı eğitimleri, yalnızca bir diploma kazandırmaktan öte, bilimsel ve teknik açıdan yetkin ve kamu yararını gözeten profesyoneller yetiştirmeyi amaçlar. Bu nedenle öğretim süresine yönelik yapılacak değişiklikler, akademik yeterlilik ve kalite güvencesi kriterleri çerçevesinde dikkatle değerlendirilmelidir.

**Kamusal Nitelikli Meslekler Açısından Süre Kısaltmanın Yarattığı Riskler**

Mühendislik, mimarlık ve şehir plancılığı yalnızca teknik uzmanlık alanlarını değil; toplumsal güvenliği, çevresel sürdürülebilirliği, doğal kaynakları ve insanların yaşam koşullarını doğrudan etkileyen geniş kapsamlı meslek gruplarını içermektedir. Bu meslekler; yapı güvenliğinden altyapı sistemlerine, sanayi üretiminden kentleşme politikalarına, afet risklerinin önlenmesinden doğal ve kültürel varlıkların korunmasına dek kamusal sorumluluk taşıyan çok çeşitli alanları kapsamaktadır.

Eğitim süresinin üç yıla indirilmesi ise yalnızca pedagojik bir değişim değil; kamu güvenliği, toplumsal fayda ve mesleki sorumluluk mekanizmalarının zayıflaması riskini içeren yapısal bir dönüşüm anlamına gelmektedir. Dolayısıyla bu tür bir müdahale, toplum için ciddi tehlikeler doğurabilir.

Türkiye’nin deprem kuşağında yer aldığı, enerji ve sanayi altyapısının yüksek risk barındırdığı ve plansız kentleşmenin ciddi sosyal problemler ile ekonomik maliyetler yarattığı dikkate alındığında; yapı statikleri, betonarme tasarım, zemin mekaniği, ulaştırma sistemleri, enerji altyapısı ve kentsel tasarım gibi temel derslerin yüzeyselleştirilmesi kesinlikle kabul edilemez.

Bu tür kamusal mesleklerde yetersiz bilgi ve beceriye sahip olunması, bireysel eksiklikler kapsamında değerlendirilemez; çünkü bu tür durumlar toplumda telafi edilemez ciddi güvenlik açıklarına yol açabilir. Eğitim süresindeki kısalma ise mesleki karar alma süreçlerini bilimsel ve teknik analizden uzaklaştırarak risk değerlendirmelerinin yeterli şekilde yapılmamasına neden olabilir. Bu da kamu yararının göz ardı edilmesi gibi sonuçlar doğurabilir.

Mühendisler, mimarlar ve şehir plancıları; topluma karşı hukuki ve vicdani sorumlulukları bulunan meslek insanlarıdır. Bu sorumluluğun gerektirdiği bilimsel altyapı, eleştirel düşünme becerisi ve teknik yetkinlik hızlandırılmış bir eğitim modeli içinde sağlanamaz.

Sonuç olarak, eğitim süresinin kısaltılması, kamusal nitelikli mesleklerin toplum içindeki işlevini ciddi şekilde zayıflatabilir. Bu da uzun vadede kamu güvenliği, afetlere direnç kapasitesi, doğal kaynakların korunması ve yaşam alanlarının niteliği gibi hayati unsurları tehdit edecek önemli risklere kapı aralayacaktır.

**Akademik Kadrolar ve Araştırma Üzerindeki Etkiler**

Önerilen model, öğretim üyelerinin yıl boyunca kesintisiz ders yükü altında kalmalarına yol açarak, araştırma ve proje geliştirme gibi bilimsel faaliyetlerin zayıflamasına neden olabilir. Ayrıca, öğrencilerin sosyal, kültürel ve entelektüel gelişim süreçlerini daraltabilir. Yoğunlaştırılmış üç yıllık eğitim modeli, özellikle araştırma üniversitelerinde bilimsel üretimi olumsuz etkileyerek, uluslararası indeksli yayınların azalmasına ve akademik kadroların yaratıcılık süreçlerinin sekteye uğramasına sebep olacaktır.

Üniversiteler sadece ders verildiği kurumlar değil; aynı zamanda araştırma yapılan, entelektüel tartışmalara ev sahipliği yapan, kültür ve sanatla beslenen bilimsel bir ortamdır. Bu yaklaşımın zayıflatılması, üniversite kimliğine zarar verecek ve bilimsel üretimin niteliğini düşürecektir.

**Staj, Uygulamalı Eğitim ve Mesleki Gelişim Süreçleri**

Mühendislik, mimarlık ve şehir plancılığı alanlarında staj ve uygulamalı eğitim, kuramsal bilgilerin toplumsal üretim süreçleriyle birleştiği kritik bir aşamadır. Ancak, bu alanlarda öğrencilerin staj yeri bulmakta büyük sorunlar yaşadığı bilinmektedir. Günümüzde staj süreci, eğitime organik bir şekilde entegre olmaktan çıkıp mezuniyet öncesinde öğrencilerin karşılaştığı "idari bir engel" haline gelmiş; işverenler açısından ise "angarya" veya "ucuz iş gücü" olarak algılanmaya başlamıştır.

Akademik takvime yaz dönemlerinin dahil edilmesi, öğrencilerin zorunlu stajlarını gerçekleştirmelerini ve mesleki uygulamalarını hayata geçirmelerini daha da güçleştirebilir. Oysa yaz dönemleri; mesleki yarışmalar, atölye çalışmaları, meslektaş ilişkileri ve enformel öğrenme süreçleri açısından öğrencilerin gelişimine önemli katkılar sağlayan zaman dilimleridir. Bu süreçlerin ortadan kalkması, eğitimin tamamlayıcı yönünü zayıflatacaktır.

Ayrıca 6 Şubat 2026’da yürürlüğe giren Yükseköğretimde Uygulamalı Eğitimler Çerçeve Yönetmeliği’ne göre işletmede mesleki eğitim şu şekilde tanımlanmaktadır; "Yükseköğretim Kurulu tarafından belirlenen yükseköğretim kurumları ve programlarda en az bir dönem süreyle işletmelerde gerçekleştirilen uygulamalı eğitim." Yönetmeliğin 12. maddesi ise bu eğitimin gerçek iş ortamında ve ilgili meslek alanlarına uygun işletmelerde gerçekleştirilmesini öngörmektedir.

Ancak bu yönetmeliğin belirlediği en az bir dönemlik işletmede mesleki eğitimin hangi lisans programlarında uygulanacağı net olarak belirlenmemiştir. TMMOB’ye bağlı meslek alanları göz önüne alındığında, bu düzenleme lisans eğitiminin kısalmasına yol açabilir. Bunun yanı sıra işsizlik oranının artışı ve sanayi ile hizmet sektöründeki işyerlerinin kapanması gibi durumlar dikkate alındığında, nitelikli işletmelerin öğrencilere mesleki eğitim sunabileceği olasılığı oldukça düşüktür. Dahası bu işletmelerde öğrencilere rehberlik edecek uzman kişilerin bulunma ihtimali de sınırlıdır.

TMMOB’ye bağlı meslek odaları, staj yeri arayan öğrencilere destek sağlamak için çeşitli çalışmalar yürütmektedir. Ancak bölüm ve kontenjan sayılarının yıllar içinde hızla artması, stajyer kabul eden işletme sayısının azalması ve işletmelerin öğrencileri eleme mekanizmalarıyla değerlendirmesi, staj sorununun meslek odaları aracılığıyla çözümlenmesini neredeyse imkânsız hale getirmiştir. Sonuç olarak staj ve işletmede mesleki eğitim, piyasa koşullarına veya öğrencilerin bireysel çabalarına terk edilemeyecek kadar kritik bir eğitim aşamasıdır. Bu bağlamda ülkenin gerçeklerine uygun yasal düzenlemelerin yapılması kaçınılmazdır.

Nitelik Sorunu Zaman Sorunu Değildir

Türkiye’de yükseköğretim alanındaki tartışmaların merkezine eğitim süresinin oturtulması, eğitimin niteliğini ve yapısal sorunları geri planda bırakmaktadır. Esas sorun, lisans eğitiminin dört yıl sürmesi değil; yükseköğretim sisteminin, ülkenin kalkınma, üretim ve istihdam politikalarıyla entegre bir planlama çerçevesi içinde organize edilememesidir.

Son yirmi yılda üniversite ve bölüm sayılarında yaşanan artışa paralel olarak mezun sayısı da artmıştır. Ancak bu artış, nitelikli istihdam olanaklarıyla desteklenmemiştir. Üniversite mezunlarının işsizlik oranlarının genel işsizlik oranlarını aşması ve mesleklerin toplumdaki itibarının azalması, esas sorunun zaman değil; planlama eksikliği ve sürdürülebilir bir üretim modelinin geliştirilmemesi olduğunu açıkça göstermektedir. Yakın dönemde bazı bölümlerin kontenjanlarının azaltılması da herhangi bir stratejik planlamaya dayanmamış; mühendislik, mimarlık ve şehir plancılığı gibi geçmişte gözde olan mesleklere ilginin düşmesinin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır.

Eğitim süresini kısaltma girişimleri, gençlerin daha erken mezun olmasını sağlamaktan öteye geçememektedir ve yapısal hiçbir sorunu çözmemektedir. Tam aksine, mezun sayısını artırarak mevcut istihdam problemlerini daha karmaşık hale getirme ve mesleklerin ekonomik değerini düşürme riski taşımaktadır. Bu durum özellikle uzmanlık gerektiren mühendislik, mimarlık ve şehir plancılığı gibi alanlarda mesleki yetkinliklerin zayıflamasına yol açma tehlikesini de beraberinde getirebilir.

Yükseköğretimin temel amacı, bireylere sadece diploma vermek değil; aynı zamanda toplumsal ihtiyaçlara yanıt verebilecek nitelikli insan kaynağı yetiştirmek olmalıdır. Bu hedefe ulaşmanın yolu da ancak planlı istihdam politikaları, güçlü bir akademik altyapı ve bilimsel-teknik donanıma öncelik veren bir yükseköğretim modelinin hayata geçirilmesiyle mümkündür.

Bu nedenle asıl mesele eğitimin kaç yıl sürdüğü değil; yükseköğretimin hangi toplumsal ve ekonomik perspektifle ele alındığıdır. Süre tartışması, bu temel sorunun yerini tutamaz.

Sonuç

Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği (TMMOB) ve bağlı meslek odaları, lisans programlarının aslında üç yıla indirilecek şekilde yoğunlaştırılmasının yükseköğretimin bütünsel yapısı açısından ciddi sakıncalar içerdiğini düşünmektedir.

Öyle ki, böyle bir düzenleme Türkiye’nin dahil olduğu uluslararası akademik yeterlilikler ve mesleki standartlarla uyum açısından sorunlar yaratabileceği gibi Avrupa Yükseköğretim Alanı çerçevesindeki AKTS uygulamasına, iş yükü dengesine ve kalite güvencesi ilkelerine de aykırılık teşkil edebilir. Özellikle kamu güvenliğiyle doğrudan bağlantılı mühendislik, mimarlık ve şehir plancılığı alanlarında, eğitim süresinin kısaltılmasının mesleki yeterlilik düzeyini düşürme ve uzun vadede toplumsal riskler yaratma potansiyeli bulunmaktadır.

Akademik takvimin sıkıştırılması, öğretim üyelerinin araştırma yapma, proje yürütme ve bilimsel gelişim süreçlerini olumsuz yönde etkileyecek; bu durum üniversitelerin bilim üretme kapasitesinde gerilemeye yol açacaktır. Aynı zamanda söz konusu sürecin merkezi bir idari kararla yürütülmesi, üniversitelerin anayasal güvence altındaki özerkliklerini tartışmalı hale getirecek ve akademik karar süreçlerini zayıflatacaktır.

Bu nedenlerle, Yükseköğretim Kurulu’nun böylesi bir düzenlemeyi merkezi bir uygulama olarak hayata geçirmek yerine, üniversite senatolarında kapsamlı ve bilimsel değerlendirmelere açması gerektiğine inanıyoruz. Yükseköğretim politikalarının odağı, eğitim süresini kısaltmak değil; eğitimin niteliğini yükseltmek, araştırma kapasitesini artırmak ve akademik özgürlüğü garanti altına almak olmalıdır.